Arlecchino

Arlecchino (Italiaans voor Harlekijn) is een personage uit de commedia dell’arte, een Italiaanse vorm van volkstoneel. De harlekijn was een voorloper van de hedendaagse clown. In het Nederlands wordt de komische harlekijn ook paljas genoemd, maar er zijn ook tragische harlekijnen.

In de commedia dell’arte is Harlekijn een acrobatische, ondeugende jonge man, een van de zanni (dienaars). Hij draagt een veelkleurig kostuum met ruitpatroon en een hoed. Hij verbergt zijn gezicht achter een zwart halfmasker. Ook draagt hij altijd een stok, de batocchio, als een zwaard aan zijn riem. Deze stok wordt hem regelmatig afgenomen om hem mee af te ranselen – de oorsprong van slapstick.

Harlekijn is verliefd op Colombina, die ook vaak een kostuum met ruitpatroon aan heeft, maar zich meestal weinig van hem aantrekt. Harlekijn kan onzichtbaar zijn voor andere personages. Wel kan hij interactie hebben met het publiek; hij geeft bijvoorbeeld satirisch commentaar op de gebeurtenissen op het toneel.

Geschiedenis

Over de oorsprong van de naam Arlecchino bestaan veel verschillende theorieën. Volgens één theorie bijvoorbeeld stamt de naam af van het Latijnse Herculinus (“kleine Hercules”). Volgens een andere theorie is het een verbastering van de bijnaam Harlayquino voor een Italiaanse acteur die een zekere Hachille du Harlay als beschermheer had. Een derde theorie zoekt het in de Franse mythologische figuur Hellequin die ‘s nachts met een groep demonen te paard door de lucht reed (de Wilde Jacht), een figuur die weer Germaanse wortels had.

Harlekijn ontwikkelde zich van een wilde, duivelse booswicht in de middeleeuwen tot de ondeugende trickster van de commedia dell’arte in de renaissance. Tijdens de verlichting werd de irrationele, anarchistische, magische, duivelse Harlekijn verfoeid. Volgens bijvoorbeeld Johann Christoph Gottsched hoorden harlekijnen en andere narren niet thuis in het theater. In 1737 werd, onder leiding van de Duitse actrice Friederike Caroline Neuber, zelfs een harlekijnspop op het toneel verbrand om zo de narren met een symbolische daad uit het theater te verbannen.

Begin 18e eeuw werd hij de centrale figuur van de Harlequinade, een Engelse pantomimeversie van de commedia dell’arte. Meestal draaide de Harlequinade om het verliefde stel Harlequin en Columbine (Harlekijn en Colombina) dat achterna gezeten werd door Columbines vader Pantalone (of Pantaloon) en zijn dienaar Clown. Een van de bekendste Harlequinade-acteurs was Joseph Grimaldi, die de rol van Clown speelde. Grimaldi was zo’n succes dat Clown hierna de centrale figuur van de Harlequinade werd. In het victoriaanse tijdperk werd de Harlequinade gereduceerd tot een achtervolgingsscène tijdens de pantomimevoorstelling, en tegen het einde van de 19e eeuw was de Harlequinade helemaal verdwenen uit het pantomime.